Gaat Amsterdam voortaan als Krimpen a/d Amstel door het leven?

Wij hebben in noord-oost Groningen en Heerlen gewerkt aan echte krimp-projecten. In beide gevallen hebben wij geprobeerd om verdunning te vertalen naar intensivering. Dat wil zeggen het weghalen van datgene wat niet meer gewenst is, zodat wat overblijft geconcentreerd kan blijven bestaan en nog sprake kan zijn van enig woongeluk. Zo een aanpak kost veel geld en moeite en zal zich pas op de lange termijn uitbetalen. Het is moeilijk om – sociale en commerciële – ontwikkelaars te vinden die kansen zien in dit soort strategieën.

Inmiddels wordt veel gesproken over krimp. Ontwerplabs in het hele land moeten de potentie verkennen van gebieden waar ogenschijnlijk niemand meer wil wonen. Het doel van deze onderzoeken is vaak om mechanismen te vinden om te ontwikkelen zonder ontwikkelingsdruk, ofwel zonder dat er iemand met geld belang voor heeft. Het is in alle studies en onderzoeken echter opvallend dat geen werkelijk nieuwe systematieken worden bedacht. In plaats daarvan ontwijkt men het probleem door op zoek te gaan naar nieuwe kansen. Een aanpak die voortkomt uit de manier van denken zoals we dat al jaren gewend zijn. Je zou deze aanpak ook het creëren van een kunstmatige ontwikkelingsdruk kunnen noemen. Het is niet verwonderlijk dat deze initiatieven uiteindelijk altijd in de onderzoeksfase blijven steken. Ontwikkelen met achteruitgang kunnen we niet.

Onze grote steden kijken met medelijden naar de zogenaamde krimpregio’s en verkondigen dat het “bij ons” gelukkig allemaal meevalt. Een onderzoek aan de TU Delft heeft kortgeleden het vermoeden bevestigt dat dit nergens op slaat. Uit van de geschiedenis van de ontwikkeling van de randstad is gebleken dat in een stad als Amsterdam het aantal inwoners gedurende de afgelopen 150 jaar ongeveer is verviervoudigd. De ontwikkeling zet door, je zou dus kunnen zeggen dat de stad groeit. Maar het ruimtebeslag van de stad groeit veel harder. In dezelfde periode is de bebouwde oppervlakte van Amsterdam met factor 20 toegenomen. Met ander woorden: elke bewoner van Amsterdam gebruikt 5 keer zoveel grond als 150 jaar geleden. De welvaart is natuurlijk de schuldige, maar ook demografische ontwikkelingen en het extensiveren van de wijken. Huishoudens worden steeds kleiner en leven in woningen die ooit voor veel meer mensen waren bedacht. En waar door middel van herstructurering ruimere woningen voor de wat grotere huishoudens worden ontwikkeld neemt het aantal woningen drastisch af. Met alle gevolgen voor verkeer, voorzieningen en werkgelegenheid die je maar kunt bedenken. Deze vorm van krimp speelt zich in alle Nederlandse steden af. Overal zal men nu moeten ontwikkelen met achteruitgang.

Hoe houdt je voorzieningen in een wijk overeind als het aantal bewoners omlaag blijft gaan? Het fenomeen “Brede School” is hierop een antwoord en eerste teken dat de verdunning echt concrete gevolgen begint te krijgen. De vraag is inmiddels of de positieve effecten van dit soort multifunctionele accommodaties opwegen tegen de nadelen die ontstaan in de wijken van waaruit de voorzieningen in één complex bij elkaar worden gebracht. De extensivering van onze steden zal zich na alle waarschijnlijkheid voortzetten. Metropolitaanse dichtheid met stedelijke gemakken lukt ons niet, waardoor je ook niet zou kunnen compenseren dat je dicht op elkaar woont en geen eigen auto kunt hebben. De omslag om een stad als Rotterdam met factor 20 te verdichten om in de buurt van een Europese metropool te komen vindt niet plaats. Je kunt dit ook niet van de ene naar de andere dag doorvoeren. Bovendien realiseert men zich onvoldoende dat de stad in de eerste plaats niet aantrekkelijk wordt door voorzieningen of gekke bruggen, maar door veel goede woningen. De woning maakt de stad. Alles andere komt vanzelf.

Maar de discussie over hoe krimp tegen te gaan is een andere dan dat we ons moeten realiseren dat krimp betekent dat achteruitgang vraagt om een andere manier van ontwikkelen. En dat laatste zal toch dé opgave worden voor de komende decennia. Kruisverbanden en slimme koppelingen op alle lagen van de stad zullen noodzakelijk worden om duurzame kwaliteit overeind te houden. Hiervoor mogen plannen en projecten niet meer eendimensionaal worden beschouwd zoals de laatste jaren. Wij moeten ons realiseren dat het steeds noodzakelijker wordt om fysieke en sociale processen met elkaar te verbinden. Niet alleen de noodzakelijke basisbehoeften moeten worden bediend, maar er moeten vooral ook kansen worden gecreëerd voor individuele voortgang en ontplooiing. Dat gaat namelijk niet vanzelf.

En het bewustzijn moet worden aangescherpt voor het feit dat de stad uiteindelijk toch altijd weer een grote weegschaal is, waar de ene kant omlaag gaat als de andere omhoog wordt getrokken. Bij achteruitgang en een lage ontwikkelingsdruk krijg je namelijk altijd het fenomeen dat het bundelen en intensiveren van de leuke dingen (winkels, voorzieningen, woningen, opleiding) ergens anders vandaan moet komen. Elders moet dus worden geëxtensiveerd. En de aandacht voor dit “elders” moet minstens even groot zijn. Amsterdam zal hiervoor moeten leren van noordoost Groningen.

Reimar von Meding is hoofdarchitect bij KAW architecten en adviseurs. KAW werkt aan de verbetering
van de woon-, werk- en leefomgeving van mensen in buurten, wijken en dorpen. KAW gelooft in kansen voor wijken die achterop zijn geraakt, voor bewoners die vooruit willen en in opdrachtgevers die dat mogelijk willen maken.